İş Güvenliği İşaretleri ve Levhaları: Renkleri, Şekilleri, Anlamları

İş güvenliği levhaları rengine ve şekline göre beş gruba ayrılır: kırmızı çerçeveli daire yasak, sarı üçgen uyarı, mavi daire zorunluluk (emredici), yeşil dikdörtgen veya kare acil çıkış ve ilk yardım, kırmızı dikdörtgen veya kare yangınla mücadele işaretidir. Bu kuralları Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği belirler; yönetmelik 6331 sayılı Kanun kapsamındaki tüm işyerlerinde uygulanır.

Aşağıda yönetmeliğin eklerindeki renk tablosunu, levha türlerini, levha dışındaki işaretleri (zemin şeritleri, ışıklı ve sesli sinyaller, el işaretleri) ve işverenin yükümlülüklerini özetliyoruz.

Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği 11 Eylül 2013 tarihli ve 28762 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun 30. maddesine dayanır ve Avrupa Birliğinin 92/58/EEC sayılı direktifine paralel hazırlanmıştır. Teknik kuralların tamamı yönetmeliğin 10 ekinde yer alır.

Yönetmelik iki alanda uygulanmaz (md. 2/2):

• •Başka bir mevzuat özel olarak atıf yapmadıkça, tehlikeli madde ve ürünlerin piyasaya arzında kullanılan etiketler,
• •Kara, demir, deniz, hava ve iç suyolu taşımacılığında kullanılan işaretler.

Yani karayolundaki trafik uyarı levhaları bu yönetmeliğin konusu değildir. Ancak işyeri içinde benzer bir taşımacılık yapılıyorsa, bu alanlarda kullanılan işaretler işyerinde de aynen kullanılır (md. 5/2).

Yönetmeliğin Ek-1'indeki tablo, güvenlik rengi kullanılan tüm işaretlere uygulanır:

Tablonun dipnotuna göre mavi, yalnızca daire biçiminde kullanıldığında güvenlik rengi sayılır. Parlak turuncu ise güvenlik işaretleri dışında sarının yerine kullanılabilir; floresan özelliği sayesinde zayıf görüş koşullarında dikkat çeker.

Levhaların biçim ve renkleri Ek-2'de tanımlanır. Oranlar, ilgili rengin işaret alanında kaplaması gereken asgari paydır.

Tehlikeye yol açabilecek bir davranışı yasaklar. Yönetmelikteki örnekler: sigara içilmez, sigara içmek ve açık alev kullanmak yasaktır, yaya giremez, suyla söndürmek yasaktır, içilmez, yetkisiz kimse giremez, iş makinası giremez, dokunma.

Bir tehlike kaynağı hakkında uyarır. Örnekler: parlayıcı madde veya yüksek ısı, patlayıcı madde, toksik madde, aşındırıcı madde, radyoaktif madde, asılı yük, iş makinası, elektrik tehlikesi, genel tehlike, lazer ışını, oksitleyici madde, iyonlaştırıcı olmayan radyasyon, kuvvetli manyetik alan, düşme tehlikesi, biyolojik risk, düşük sıcaklık, zararlı veya tahriş edici madde.

Uyulması zorunlu bir davranışı belirler. Örnekler: gözlük kullan, baret tak, eldiven giy, maske kullan, iş ayakkabısı giy, yaya yolunu kullan, koruyucu elbise giy, yüz siperi kullan, emniyet kemeri kullan, kulak koruyucu tak. Genel emredici işaret, gerektiğinde başka bir işaretle birlikte kullanılır. Hangi işte hangi donanımın gerektiği için KKD rehberimize bakabilirsiniz.

Acil çıkış ve kaçış yolu, yön okları, ilk yardım, güvenlik duşu, göz duşu ve acil yardım telefonu bu gruptadır. Kaçış yollarının planlanması acil durum planı ile birlikte ele alınır.

Yangın hortumu, yangın merdiveni, yangın söndürme cihazı, acil yangın telefonu ve yön okları bu gruptadır. Ek-4'e göre yangınla mücadele ekipmanı kırmızı renkle belirtilir ve kırmızı alan ekipmanın kolayca tanınacağı kadar geniş olur.

Yönetmelik yalnızca levhaları değil, şu işaretleri de düzenler:

• •Engel ve tehlikeli yerler (Ek-5): Çarpma, düşme veya cisim düşmesi tehlikesi olan yerler, yaklaşık 45 derece açılı ve eşit genişlikte sarı-siyah veya kırmızı-beyaz şeritlerle işaretlenir.
• •Trafik yolları (Ek-5): Çalışanların korunması gerekiyorsa araç trafiğine açık yollar, zemin rengine göre seçilebilir sarı veya beyaz sürekli şeritlerle belirtilir. Şeritler araçlarla yayalar arasında güvenli mesafeyi gösterecek şekilde çizilir.
• •Boru ve kaplar (Ek-3): Tehlikeli madde bulunan kaplar ve görünür borular etiketlenir; vana ve bağlantı noktalarının yakınına işaret konur.
• •Işıklı işaretler (Ek-6): Aralıklı yanan ışık, sürekli yanan ışığa göre daha tehlikeli veya daha acil bir durumu ifade eder.
• •Sesli sinyaller (Ek-7): Ortam gürültüsünden belirgin şekilde yüksek ama zarar vermeyecek düzeyde olur; tahliye sinyali süreklidir.
• •Sözlü iletişim (Ek-8): El işaretleri yerine veya onlarla birlikte kullanıldığında başlat, dur, tamam, yukarı, aşağı, ileri, geri, sağ, sol, kes ve çabuk komutları kullanılır.
• •El işaretleri (Ek-9 ve Ek-10): Vinç gibi kaldırma araçlarında manevralar, yetiştirilmiş işaretçilerin el-kol işaretlerine göre yapılır. Operatör yalnızca bir işaretçiden işaret alır, ancak dur işaretine kim verirse versin uyar.

Ek-1 ve Ek-2'deki başlıca kurallar şunlardır:

• •Levha, özel tehlikenin hemen yakınına veya genel tehlike olan alanın girişine, görüş seviyesine uygun yükseklikte, iyi aydınlatılmış ve kolay görülür bir yere konur.
• •Doğal ışığın zayıf olduğu yerlerde floresan renk, reflektörlü malzeme veya yapay aydınlatma kullanılır.
• •Levha, ortama uygun, darbeye ve hava koşullarına dayanıklı malzemeden yapılır.
• •Çok sayıda işaret birbirine çok yakın yerleştirilmez; karışabilecek iki ışıklı işaret veya birden fazla sesli sinyal aynı anda kullanılmaz. Çok gürültülü ortamda sesli sinyal kullanılmaz.
• •İşaretler düzenli aralıklarla temizlenir, kontrol edilir, bakımı yapılır ve gerektiğinde değiştirilir. Enerjiyle çalışan işaretlerde, gerekiyorsa elektrik kesildiğinde devreye girecek yedek enerji kaynağı bulunur.
• •Levhanın gösterdiği durum ortadan kalktığında levha da kaldırılır.
• •Piktogramlar yalın olur; anlamı belirsizleştirmemek kaydıyla yönetmelikteki örneklerden biraz farklı veya daha ayrıntılı olabilir.

• •İşaret son çaredir (md. 5/1): İşveren işaretleri, risk değerlendirmesi sonucunda ortadan kaldırılamayan veya toplu koruma, iş organizasyonu gibi önlemlerle yeterince azaltılamayan riskler için kullanır. Levha asmak, tehlikeyi gidermenin yerine geçmez. Ayrıntı için risk değerlendirmesi yazımıza bakabilirsiniz.
• •Bilgilendirme ve eğitim (md. 6): Çalışanlar işyerinde kullanılan işaretler hakkında bilgilendirilir; işaretlerin anlamı ve gerektirdiği davranış konusunda eğitim alması sağlanır. Güvenlik işaretleri, temel İSG eğitiminin teknik konuları arasında da yer alır.
• •Çalışanların katılımı (md. 7): İşaretlerle ilgili konularda çalışanların veya temsilcilerinin görüşü alınır.

Levhaların yerleşimini işyerinize özgü riskler belirler; bu nedenle iş güvenliği uzmanınızla birlikte planlamanız önerilir. Yönetmeliğin eklerine resmî metinden buradan ulaşabilirsiniz.

Kırmızı yasak, tehlike alarmı ve yangınla mücadele ekipmanını; sarı uyarıyı; mavi uyulması zorunlu bir davranışı; yeşil acil çıkış, ilk yardım ve tehlikenin olmadığını gösterir. Mavi, yalnızca daire biçiminde kullanıldığında güvenlik rengi sayılır.

Emredici işaretler daire biçimindedir; mavi zemin üzerinde beyaz piktogram bulunur ve mavi kısım işaret alanının en az yüzde 50'sini kaplar. Baret tak, eldiven giy, gözlük kullan gibi işaretler bu gruptadır.

Yasaklayıcı işaretler daire biçimindedir; beyaz zemin üzerinde siyah piktogram, kırmızı çerçeve ve kırmızı çapraz çizgi bulunur. Kırmızı kısımlar işaret alanının en az yüzde 35'ini kaplar.

Yönetmelik uyarı işaretlerini sarı zemin üzerinde siyah piktogram ve siyah çerçeveli üçgen olarak tanımlar; sarı kısım işaret alanının en az yüzde 50'si olmalıdır. Bu yönetmelik trafik işaretlerini kapsamaz; karayolu uyarı levhaları ayrı mevzuata tabidir.

Evet. İşveren, risk değerlendirmesi sonucunda ortadan kaldırılamayan veya toplu koruma önlemleriyle yeterince azaltılamayan riskler için sağlık ve güvenlik işaretlerini bulundurur ve uygun yerlerde kullanılmasını sağlar. Çalışanlara işaretlerin anlamı konusunda bilgi ve eğitim de verilir.