Ekranlı Araçlarla Çalışma: Mola, Göz Muayenesi ve Ekipman Kuralları

Bilgisayar başında çalışanlar için kurallar, Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelikte yer alır. İşveren ekran çalışmasının görme, kas-iskelet ve zihinsel yük risklerini risk değerlendirmesinde ele alır, çalışanların periyodik olarak ara vermesini sağlar, ekran çalışmasına başlamadan önce ve düzenli aralıklarla göz muayenesi yaptırır. Yönetmelik mola için dakika belirlemez; ekran, klavye, masa ve sandalyenin ayarlanabilir olmasını ister ve önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz.

Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki ve ekranlı araçlarla çalışılan tüm işyerlerini kapsar (md. 2). "Ekranlı araç", işlemin içeriğine bakılmaksızın ekranında harf, rakam, şekil, grafik veya resim gösteren her türlü araçtır. Yönetmelikteki bazı yükümlülükler operatörler, yani esas işi ekranlı araçla çalışmak olan ve normal çalışmasının önemli bir bölümünde ekranlı araç kullanan kişiler için düzenlenmiştir (md. 4).

Şunlar kapsam dışıdır (md. 2/2):

• •hareketli makine ve araçların kumanda kabinleri ve sürücü mahalli,
• •taşıma araçlarındaki kumanda bilgisayarları,
• •toplumun kullanımına açık bilgisayar sistemleri,
• •işyerinde kullanımı sürekli olmayan taşınabilir sistemler,
• •hesap makinesi, yazar kasa gibi küçük ekranlı cihazlar,
• •ekranlı daktilolar.

Yönetmelik ekran molası için dakika veya saat belirlemez. 7. maddeye göre işveren, iş yükünü ve etkilenmeyi azaltmak için uygun bir çalışma planı yaparak operatörlerin periyodik olarak ara vermesini veya dönüşümlü olarak başka işlerde çalışmasını sağlar. Molanın sıklığı bu nedenle işyerinin risk değerlendirmesinde ve çalışma planında belirlenir.

Bu ekran araları, İş Kanununun 68. maddesindeki ara dinlenmesinden ayrıdır. Ara dinlenmesi, günlük çalışma süresine göre en az şu kadardır:

Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.

Yönetmeliğin 9. maddesine göre ekranlı araçlarla çalışanların göz muayenesi üç durumda yapılır:

• •ekranlı araçlarla çalışmaya başlamadan önce,
• •risk değerlendirmesi sonuçlarına göre işyeri hekiminin belirleyeceği düzenli aralıklarla,
• •ekran çalışmasından kaynaklanabilecek görme zorlukları yaşandığında.

Muayene sonuçlarına göre gerekiyorsa çalışana yaptığı işe uygun araç ve gereç verilir (md. 9/3). Yönetmelik kapsamındaki önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz (md. 5/2). Muayene aralığını belirlemek işyeri hekiminin görevidir; hekimin işyerindeki rolü için işyeri hekimi yazımıza bakabilirsiniz.

Yönetmeliğin Ek-1'i çalışma merkezinde aranacak asgari şartları sayar:

Çalışma ortamında da şu şartlar aranır: rahat hareket için yeterli alan; ekranla arka plan arasında uygun kontrast sağlayan aydınlatma; gün ışığı için yatay ve dikey ayarlanabilir perdeler; konuşmayı engellemeyecek gürültü; rahatsız etmeyecek ısı ve uygun nem. Kullanılan programlar da işe uygun, kolay kullanılabilir ve yazılım ergonomisine uygun olmalıdır.

İşveren, ekranlı araçlarla çalışanlara işe başlamadan önce ve çalışma koşullarında önemli bir değişiklik olduğunda eğitim verir (md. 6). Eğitim özellikle şu konuları içerir:

• •ekran çalışmasındaki riskler ve korunma yolları,
• •doğru oturuş,
• •gözlerin korunması; gözü en az yoran yazı karakterleri ve renkler,
• •gözleri kısa sürelerle dinlendirme alışkanlığı,
• •göz ile kas-iskelet sisteminin dinlendirilmesi, ara dinlenmeleri ve egzersizler.

Bu eğitim, temel İSG eğitiminin periyotlarına ve risk değerlendirmesinin gerektirdiği durumlara göre tekrarlanır. İşveren ayrıca çalışanların ve temsilcilerinin bu konulardaki görüş ve önerilerini alır (md. 8).

Yönetmeliğin 5. maddesine göre işveren, risk değerlendirmesinde ekranlı araç kullanımından kaynaklanan riskleri, özellikle görme, fiziksel sorunlar ve zihinsel stresle ilgili riskleri, bunların birlikte yaratabileceği etkilerle birlikte değerlendirir ve bu riskleri ortadan kaldıracak veya en aza indirecek önlemleri alır.

Uzaktan Çalışma Yönetmeliğinin 12. maddesine göre işveren, uzaktan çalışanı işin niteliğine göre iş sağlığı ve güvenliği önlemleri konusunda bilgilendirir, gerekli eğitimi verir, sağlık gözetimini sağlar ve sağladığı ekipmanla ilgili güvenlik tedbirlerini alır. Ev ofisinin düzenine ilişkin ayrıntılı bir ekipman listesi bu yönetmelikte yer almaz.

Ekranlı Araçlar Yönetmeliği belirli bir dakika öngörmez. İşverenin uygun bir çalışma planı yaparak operatörlerin periyodik olarak ara vermesini veya dönüşümlü olarak başka işlerde çalışmasını sağlamasını ister (md. 7). İş Kanununun 68. maddesindeki ara dinlenmesi bundan ayrı olarak verilir.

Evet. Göz muayenesi ekranlı araçlarla çalışmaya başlamadan önce, işyeri hekiminin risk değerlendirmesine göre belirleyeceği düzenli aralıklarla ve ekran çalışmasından kaynaklanabilecek görme zorlukları yaşandığında yapılır (md. 9).

Yönetmelik, göz muayenesi sonuçlarına göre gerekiyorsa çalışanlara yaptıkları işe uygun araç ve gereç verileceğini ve yönetmelik kapsamındaki önlemlerin maliyetinin çalışanlara yansıtılamayacağını düzenler (md. 9/3, 5/2). Araç ve gerecin türünü ayrıca saymaz.

İşyerinde kullanımı sürekli olmayan taşınabilir sistemler kapsam dışıdır (md. 2/2-ç). Dizüstü bilgisayar işyerinde sürekli olarak kullanılıyorsa yönetmeliğin şartları uygulanır.

Uzaktan Çalışma Yönetmeliği, işverenin uzaktan çalışanı iş sağlığı ve güvenliği önlemleri konusunda bilgilendirmesini, eğitim vermesini, sağlık gözetimini sağlamasını ve verdiği ekipmanla ilgili güvenlik tedbirlerini almasını düzenler (md. 12). Ekranlı araçlara ilişkin ayrıntılı ev ofisi kuralı koymaz.