Ramak Kala (Near-Miss) Olayı Nedir? İşyerlerinde Neden Hayat Kurtarır?

İş güvenliği kültürünün en temel ve değişmez kuralı şudur: Büyük kazalar aniden ve sebepsiz yere meydana gelmez. Her ağır iş kazasının arkasında, önceden defalarca yaşanmış ancak görmezden gelinmiş onlarca küçük uyarı sinyali yatar.

İşte iş sağlığı ve güvenliği literatüründe bu uyarı sinyallerine Ramak Kala (Near-Miss) olayı denir.

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve modern İSG yönetim sistemleri (ISO 45001), ramak kala bildirimlerini bir şirketin güvenlik olgunluğunu ölçen en değerli veri kaynağı olarak kabul eder. Peki ramak kala tam olarak nedir ve neden bir çalışanın hayatını kurtarabilir?

Ramak kala; işyerinde meydana gelen, çalışanların sağlığına, güvenliğine veya çalışma ortamına zarar verme potansiyeli taşıdığı halde şans eseri, zamanlama farkıyla veya kıl payı herhangi bir yaralanma, can kaybı ya da maddi hasara yol açmayan tehlikeli olaylardır.

Halk arasındaki deyimiyle: "Kıl payı kurtulduk", "Ucuz atlattık" ya da "Bir saniye farkla üzerime düşüyordu" dediğimiz tüm durumlar birer ramak kala olayıdır.

Bir olayın kaza mı yoksa ramak kala mı olduğunu belirleyen tek fark, genellikle bir saniyelik zaman dilimi veya birkaç santimetrelik mesafedir.

Endüstriyel güvenlik öncülerinden Herbert William Heinrich tarafından ortaya konan ve günümüzde modern araştırmalarla da doğrulanan Kaza Piramidi, ramak kala olaylarının neden hayati olduğunu matematiksel olarak açıklar:

• •1 Ölümlü veya Ağır Yaralanmalı Kaza: Piramidin en tepesinde yer alır.
• •29 Hafif Yaralanmalı Kaza: İlk yardım gerektiren, iş göremezliğe yol açabilecek olaylar.
• •300 Ramak Kala Olayı: Yaralanma ile sonuçlanmayan ancak potansiyeli olan tehlikeli durumlar.
• •Binlerce Güvensiz Davranış ve Durum: Piramidin en geniş tabanını oluşturan riskler.

Bu istatistik bize çok net bir ders verir: Eğer piramidin tabanındaki 300 ramak kala olayını tespit edip ortadan kaldırırsanız, piramidin tepesindeki o 1 büyük felaketin yaşanmasını matematiksel olarak engellersiniz.

İş sahasında ramak kala olayları her gün onlarca farklı şekilde karşımıza çıkar:

• •Düşen Cisimler: Yüksekteki bir iskeleden veya raftan aşağıya bir el aletinin düşmesi ve hemen yanından geçen çalışana isabet etmemesi.
• •Kaygan Zeminler: Yağ veya su birikintisi nedeniyle çalışanın ayağının kayması, ancak dengesini son anda toparlayarak düşmekten kurtulması.
• •İstif Güvenliği: Depoda forkliftin çarptığı bir paletin sallanması ancak devrilmeden durması.
• •Elektrik Tehlikeleri: İzolasyonu sıyrılmış açık bir elektrik kablosuna elin temas etmeye çok yaklaşması veya prizden kıvılcım çıkması.
• •Kör Noktalar: Fabrika içi koridorda yaya çalışan ile forklift operatörünün köşe başında kıl payı çarpışmaktan son anda fren yaparak kurtulması.

Pek çok işletmede ramak kala kutuları boştur veya dijital formlar kullanılmaz. Bunun altında yatan temel engeller şunlardır:

Önleyici bir güvenlik kültürü inşa etmek isteyen işletmeler şu adımları izlemelidir:

• •Suçlayıcı Olmayan Kültür (No-Blame Culture): Ramak kala bildirimleri asla disiplin soruşturması veya ceza aracı olarak kullanılmamalıdır.
• •Kolay ve Hızlı Bildirim: QR kod ile telefondan 30 saniyede fotoğraf yüklenerek doldurulabilen pratik sistemler kurulmalıdır.
• •İsimsiz Bildirim İmkanı: Çalışanlara dilerlerse isim vermeden bildirim yapma hakkı tanınmalıdır.
• •Düzeltici Faaliyetlerin Paylaşılması: Yapılan bildirim sayesinde tehlikenin nasıl giderildiği panolarda veya sabah toplantılarında (Toolbox) ekiple paylaşılmalıdır.
• •Ödüllendirme ve Teşvik: En çok yapıcı ve risk önleyici bildirim yapan çalışanlar takdir edilmeli ve ödüllendirilmelidir.

İş sağlığı ve güvenliğinde en pahalı ders, kaza olduktan sonra alınan derstir.

Ramak kala olayları, iş kazalarının bize bedelsiz olarak verdiği son uyarılardır. Bu uyarıları kulak ardı etmeyip kayıt altına alan ve kök nedenlerini ortadan kaldıran işletmeler, çalışanlarına yalnızca yasal bir çalışma ortamı değil, güvenle eve dönebildikleri bir gelecek sunarlar.

Evet. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Madde 14 uyarınca işverenler; işyerinde meydana gelen ancak yaralanma veya hasara neden olmayan tüm ramak kala olaylarını kayıt altına almak, incelemek ve raporlamakla yasal olarak yükümlüdür.

Olayın oluş biçimindeki tek fark sonuçtur. İş kazasında çalışanın bedensel veya ruhsal zarar görmesi söz konusuyken; ramak kala durumunda aynı tehlike ve risk gerçekleşmiş ancak zamanlama veya şans eseri herhangi bir yaralanma ya da hasar meydana gelmemiştir.

Önleyici bir iş sağlığı ve güvenliği kültüründe, tehlikeyi bizzat yaşayan veya uzaktan tanık olan her çalışan, stajyer ya da ziyaretçi ramak kala bildirim formunu doldurma yetkisine sahiptir. Bildirimlerin cezalandırıcı değil, teşvik edici olması esastır.

• •International Labour Organization (ILO), Recording and Notification of Occupational Accidents and Diseases.
• •Heinrich, H. W. (1931), Industrial Accident Prevention: A Scientific Approach, McGraw-Hill.
• •ISO 45001:2018, Occupational Health and Safety Management Systems — Requirements with Guidance for Use.
• •Bird, F. E. & Germain, G. L. (1966), Damage Control: A New Horizon in Accident Prevention and Cost Improvement.
• •6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Madde 4 ve Madde 14 (İş Kazası ve Olayların Kayıt ve Bildirimi).